Rozwój dziecka w wieku przedszkolnym – na co zwrócić uwagę

Każdy rodzic przedszkolaka zna ten moment: nagłe pytanie, czy „z dzieckiem wszystko w porządku”. Czy to, że trzylatek mówi mniej niż rówieśnicy, że czterolatek niechętnie sięga po kredki, a pięciolatek wybucha złością bez wyraźnego powodu, to jeszcze norma – czy już sygnał, że warto się przyjrzeć bliżej? To bardzo dobre pytania. Wbrew obawom nie chodzi tu o szukanie problemów na siłę, lecz o uważność, która pozwala wesprzeć dziecko wcześnie, zanim ewentualne trudności się pogłębią.

W tym artykule przechodzimy przez najważniejsze obszary rozwoju przedszkolaka – od percepcji wzrokowej i słuchowej, przez mowę, motorykę i orientację w przestrzeni, po sferę emocjonalno-społeczną i integrację sensoryczną. Pokazujemy, na co warto zwrócić uwagę i kiedy dobrze jest skonsultować się ze specjalistą.

Wiek przedszkolny – co dzieje się w rozwoju dziecka

O okresie między trzecim a siódmym rokiem życia mówimy jako o wieku przedszkolnym, czyli czasie, kiedy większość dzieci uczęszcza do przedszkola. Rozwój każdego dziecka przebiega nieco inaczej i jest sprawą indywidualną, jednak ramy psychologii rozwojowej pozwalają określić, w którym momencie pewne zachowania mogą zacząć niepokoić, a co wciąż mieści się w normie rozwojowej.

Jak zauważa Lidia Marszałek, „cechą rozwoju dziecka jest występowanie każdej następnej fazy rozwoju w ścisłym związku z okresem poprzedzającym, zatem wyposażenie intelektualne, ruchowe, emocjonalne i społeczne dziecka przedszkolnego zależne jest od jego wcześniejszego poziomu rozwoju, osiągniętego w wieku poniemowlęcym”. Z tego powodu brak harmonijności rozwoju jest ważnym sygnałem ostrzegawczym dla rodziców i wychowawców.

Warto pamiętać, że nauczyciele przedszkolni minimum dwa razy w roku powinni przeprowadzać szczegółową obserwację dziecka i omawiać jej wyniki z rodzicem. Pedagog obserwuje dziecko jednak nieustannie – podczas zabaw tematycznych i ruchowych, czynności samoobsługowych, zajęć plastycznych i relacji z rówieśnikami. Każdy z tych obszarów, po wnikliwej analizie, pozwala wychwycić nieprawidłowości rozwojowe oraz sytuacje wymagające szczególnej uwagi.

Jeśli zauważyli Państwo coś niepokojącego albo otrzymali taki sygnał z przedszkola, warto zgłosić się do specjalisty. To najlepszy czas na szybkie działanie, które pozwoli dziecku nadgonić braki i usprawnić dane obszary jeszcze przed podjęciem obowiązku szkolnego. Poniżej omawiamy obszary, którym warto się przyjrzeć.

Zaburzenia percepcji wzrokowej

Percepcja wzrokowa to zdolność rozpoznawania i różnicowania bodźców wzrokowych, a także ich rozumienia i interpretowania zgodnie z posiadanym doświadczeniem. Choć spostrzeganie wzrokowe rozwija się od urodzenia, to właśnie w okresie przedszkolnym jest szczególnie istotne. Dla jego prawidłowego rozwoju ważna jest samodzielna zabawa i różnorodna aktywność dziecka, które pozwalają nabywać nowe umiejętności w tym zakresie.

Dzięki prawidłowo rozwiniętej percepcji wzrokowej dziecko potrafi właściwie interpretować to, co widzi – przez doświadczenie i obserwację – co ma duże znaczenie dla przebiegu procesów poznawczych. Jedną z przyczyn zaburzeń analizatora wzrokowego są wady budowy gałki ocznej, które zwykle z powodzeniem koryguje się okularami. Przyczyn może być jednak więcej, dlatego tak ważne jest znalezienie tej właściwej – najlepiej zanim dziecko wkroczy w okres nauki czytania i pisania.

Czasem trudności wynikają z anomalii w obszarze struktur mózgu odpowiedzialnych za widzenie. Możemy wówczas mieć do czynienia z agnozją, problemami z określeniem położenia przedmiotu w przestrzeni, trudnością w orientacji własnego ciała, analizie i syntezie wyrazów czy zniekształcaniem obrazów. Odpowiednia obserwacja i diagnoza są kluczem do wprowadzenia trafnej terapii i doskonalenia percepcji wzrokowej.

Zaburzenia percepcji słuchowej

Zaburzenia percepcji słuchowej pojawiają się u dzieci równie często. Rozwój tej funkcji uwarunkowany jest dojrzewaniem układu nerwowego oraz stymulacją dźwiękową. W okresie przedszkolnym przed dzieckiem stają nowe wyzwania – uważne słuchanie, zapamiętywanie czy rozumienie czytanego tekstu. To także czas, w którym rozwija się słuch muzyczny: przedszkolaki chętnie śpiewają, słuchają piosenek i grają na prostych instrumentach.

W tym okresie rozwija się również pamięć słuchowa, czyli umiejętność powtarzania dźwięków i układów rytmicznych oraz zatrzymywania w pamięci zdań i poleceń. U dzieci w wieku przedszkolnym zaburzenia słuchu występują najczęściej pod postacią mikrozaburzeń percepcji słuchowej. Można też spotkać się z niedosłuchem związanym z uszkodzeniem nerwu lub receptora słuchowego, a także z uszkodzeniami na poziomie korowym – w zależności od przyczyny dziecko będzie potrzebowało innej terapii.

Coraz częściej logopedzi wykonują badanie słuchu fonematycznego. Słuch fonematyczny w dużej mierze odpowiada za osiągnięcie przez dziecko prawidłowej wymowy, a także za umiejętność czytania i pisania.

Wady wymowy i trudności logopedyczne

Jednym z najczęściej spotykanych problemów są wady wymowy i inne trudności natury logopedycznej. Jak pisze Lidia Marszałek, mowa służy porozumiewaniu się za pomocą symboli dźwiękowych i jest procesem właściwym wyłącznie człowiekowi. To właśnie w wieku przedszkolnym rozwój mowy jest najbardziej zauważalny – przyjmuje się, że prawidłowo rozwijający się trzylatek powinien już mówić i budować zdania.

Coraz częściej spotykamy się jednak u dzieci z dyslalią, czyli wadami wymowy. Należą do nich m.in. rotacyzm, gammacyzm, sygmatyzm, kappacyzm oraz wymowa bezdźwięczna. Dzieci z wadami wymowy zwykle mają później trudności z czytaniem, pisaniem i budowaniem wypowiedzi ustnych. Na problemy z artykulacją narażone są szczególnie wcześniaki i dzieci z zaburzeniami, ale coraz częściej pojawiają się one także u dzieci z pozoru rozwijających się prawidłowo.

Przyczyny bywają różne – środowiskowe, społeczne, a także związane z błędami żywieniowymi czy nawykami (przedłużone karmienie butelką, używanie smoczka, mniej rozmów i czytania na rzecz ekranu). Do objawów nieprawidłowego rozwoju mowy zaliczamy:

• trudności w rozumieniu mowy,
• niski poziom aktywności werbalnej,
• ubogi zasób słów,
• upraszczanie i skracanie wyrazów,
• silnie zaburzoną artykulację, utrudniającą lub uniemożliwiającą zrozumienie dziecka,
• późne wykształcenie się mowy zdaniowej,
• wykorzystywanie tylko niektórych części mowy przy budowaniu zdań,
• wypowiedzi niegramatyczne,
• trudności w opowiadaniu i budowaniu dłuższych wypowiedzi,
• trudność w rozumieniu złożonych poleceń i rozwiązywaniu problemów na materiale werbalnym,
• niepłynność mowy.

U przedszkolaków obserwuje się również opóźnienia w rozwoju mowy, jąkanie, mutyzm oraz mutyzm wybiórczy i afazję. Mutyzm wybiórczy spotykamy coraz częściej – dotyczy dziecka, które mimo umiejętności mówienia w określonych miejscach, sytuacjach lub wobec konkretnych osób nie odzywa się, ponieważ wywołuje to u niego paraliżujący lęk, na który nie ma wpływu. Praca z takim dzieckiem jest długa i intensywna, a logopeda najczęściej łączy siły z psychologiem. Trafna i wcześnie postawiona diagnoza przyczyn zaburzeń mowy jest niezbędna do opracowania skutecznej terapii.

Jeśli mowa dziecka budzi Państwa niepokój, dobrym pierwszym krokiem jest konsultacja z logopedą, który oceni rozwój mowy i wskaże dalsze kroki.

Motoryka duża

Kolejnym obszarem, w którym mogą pojawić się trudności, jest motoryka. W wieku przedszkolnym dzieci intensywnie doskonalą sprawność ruchową – okres między trzecim a szóstym rokiem życia bywa nazywany „złotym wiekiem motoryczności” ze względu na wszechstronność i tempo rozwoju. Dzieci uwielbiają ruch: biegają, skaczą, chętnie rywalizują, a wcześniej nabyte umiejętności wyraźnie się u nich poprawiają wraz z rozwojem siły, równowagi i zwinności. Brak tego rozwoju powinien wzbudzić naszą czujność.

Rozwój ruchowy jest istotny, bo stanowi integralny element procesów poznawczych oraz wpływa na samopoczucie dziecka i jego relacje z rówieśnikami – łączy się więc z rozwojem społecznym i emocjonalnym. Deficyty w zakresie dużej motoryki bywają całościowe lub fragmentaryczne. Takie opóźnienia określa się mianem niezgrabności lub niezręczności ruchowej, dla której charakterystyczne są: brak precyzji ruchów, mniejsza płynność i szybkość, niepewność przy wspinaniu się i schodzeniu ze schodów, trudności z chwytaniem i rzucaniem piłką, problem z opanowaniem jazdy na rowerze oraz kłopoty z równowagą.

Wpływ na trudności w tej sferze mogą mieć także wady postawy – koślawość kolan, płaskostopie czy wady kręgosłupa. Odpowiednio dobrana terapia, gimnastyka korekcyjna i ćwiczenia sprawnościowe na wczesnym etapie pomagają wyrównać braki. Jeśli problemy motoryczne wynikają z poważniejszych chorób lub zaburzeń centralnego układu nerwowego, w pierwszej kolejności wsparcia powinien udzielić lekarz lub fizjoterapeuta.

Jak zauważa Halina Spionek, rozwój ruchowy dziecka bywa odbiegający od normy mimo braku wyraźnych uszkodzeń neurologicznych. Określa to mianem mikro-objawów, które dzieli na cztery grupy:

• zmniejszenie sprawności funkcjonalnej w ramach poszczególnych ruchów,
• anomalie w koordynacji ruchowej i melodii kinetycznej,
• zmniejszenie precyzji ruchów docelowych przy jednoczesnym zwiększeniu napędu psychoruchowego,
• zaburzenia koordynacji wzrokowo-ruchowej.

Motoryka mała i grafomotoryka

Nie mniejsze trudności obserwujemy w rozwoju manualnym i grafomotorycznym, czyli w obszarze motoryki małej. We współczesnym świecie ta sfera szczególnie cierpi – dzieci kolorują na tabletach i smartfonach, a rzadko dostają do ręki nożyczki. Tymczasem dzieci, którym brakuje właściwie dobranych bodźców stymulujących sprawność rąk, narażone są na trudności w funkcjonowaniu manualnym.

Sprawność małej motoryki łatwo zaobserwować podczas czynności samoobsługowych oraz prac plastyczno-technicznych. Zwracamy uwagę na prawidłowość chwytu, docisku, umiejętność posługiwania się przyborami i sztućcami oraz ogólną sprawność manipulacyjną. Najczęściej to właśnie rodzice jako pierwsi dostrzegają niepokojące sygnały. Warto pamiętać, że wiele z nich może być zupełnie normalnych – kluczowy jest brak paniki i spokojne działanie.

W przypadku zaburzeń, które nie wynikają z trudności somatycznych czy neurologicznych, mówimy o niezręczności manualnej. Jej objawami bywają: niechęć do rysowania, klejenia i wycinania, trudności w samoobsłudze, opóźniony rozwój praksji oraz występowanie synkinezji. Ponieważ trudności w zakresie małej motoryki mogą prowadzić do frustracji, obniżenia poczucia własnej wartości i przyszłych problemów szkolnych, umiejętne prowadzenie terapii ręki ma duże znaczenie. Elementy takiej terapii można z powodzeniem włączać w codzienne zajęcia plastyczne, techniczne czy manipulacyjne, a w razie potrzeby prowadzić ją także indywidualnie – z naciskiem na precyzyjne ruchy dłoni i palców oraz zróżnicowane wrażenia dotykowe.

Orientacja w przestrzeni i lateralizacja

Częstym problemem są też zaburzenia orientacji w przestrzeni i lateralizacji. Dzieci poznają otaczającą je przestrzeń wielozmysłowo, dzięki czemu odkrywają zachodzące w niej zależności. Orientacja przestrzenna ma duże znaczenie również dla edukacji matematycznej – najprościej mówiąc, to zdolność rozumienia i określania stosunków przestrzennych między obiektami, czyli stopniowe dojrzewanie wyobraźni przestrzennej.

Orientacja w przestrzeni łączy się nierozerwalnie z lateralizacją, czyli dominacją jednej ze stron ciała. Wyróżniamy lateralizację jednorodną (lewo- lub prawostronną) oraz niejednorodną – skrzyżowaną i nieustaloną. Przy stronności skrzyżowanej mamy do czynienia z przewagą narządów zmysłu i ruchu po różnych stronach ciała, natomiast przy nieustalonej dziecko używa obu rąk, jednak ze słabym rezultatem.

Lateralizacja niejednorodna bywa objawem zaburzeń, które w przyszłości mogą powodować trudności w nauce – zwłaszcza gdy towarzyszą jej inne sygnały: trudności motoryczne czy zaburzenia percepcji wzrokowej, emocji lub orientacji w przestrzeni. W razie takich obserwacji warto, by dziecko zostało przebadane przez psychologa w celu ustalenia lateralizacji i pokierowania na odpowiednią terapię. Wstępnej obserwacji może dokonać rodzic podczas codziennych, spontanicznych czynności – ważne, by dziecko nie wiedziało, że jest obserwowane.

Sfera emocjonalno-społeczna

Coraz częściej obserwuje się u przedszkolaków trudności w sferze emocjonalno-społecznej: reakcje nieadekwatne do bodźca lub sytuacji, trudność w nawiązywaniu prawidłowych relacji (lub brak dążenia do nich), zachowania agresywne, nadpobudliwość czy obniżoną koncentrację. Zanim jednak wyciągniemy pochopne wnioski, warto pamiętać, że dzieci w tym wieku bardzo silnie przeżywają emocje – gniew, zazdrość, strach, radość – i dopiero z czasem uczą się je kontrolować. Pojawiają się też uczucia społeczne, estetyczne oraz moralność.

Zaburzenia w sferze społeczno-emocjonalnej zwykle się ze sobą łączą – może pojawić się niedojrzałość emocjonalna, zahamowanie emocjonalne czy nadpobudliwość psychoruchowa. Ich przyczyny rzadko bywają jednoznaczne: mogą wynikać z funkcjonowania układu nerwowego, niewłaściwych wzorców i relacji, sposobu wychowania lub oddziaływań środowiska. Przy ocenie zachowania dziecka istotne jest uwzględnienie wielu czynników – czasu trwania, nasilenia i częstotliwości danego zachowania.

Osobnym, ważnym tematem jest agresja: bicie, kopanie, gryzienie czy popychanie. Warto pamiętać, że agresja jest zazwyczaj jedynie zewnętrznym przejawem głębszych problemów dziecka – poczucia odrzucenia i niskiej wartości, frustracji potrzeby kontaktu, zahamowania lub nadpobudliwości, braku bezpieczeństwa czy niezaspokojonej potrzeby bliskości. Pomocne jest wprowadzenie jasnych zasad i konsekwencji, ale równie ważne pozostaje dotarcie do źródła trudności. Jeśli u dziecka pojawia się autoagresja, traktujemy ją już jako zaburzenie, które zawsze należy skonsultować z psychologiem.

Jeśli zachowania emocjonalne dziecka budzą Państwa niepokój, warto rozważyć konsultację z psychologiem dziecięcym, który pomoże zrozumieć ich źródło i wskazać kierunek wsparcia.

Zaburzenia integracji sensorycznej (SI)

Zaburzenia integracji sensorycznej obejmują szereg trudności związanych z przetwarzaniem zmysłowym. Jak opisuje Linda A. Reddy, dzieci dotknięte tego rodzaju zaburzeniami mają trudność z organizowaniem komunikatów sensorycznych płynących do mózgu – bodźców wzrokowych, dotykowych, smakowych, dźwiękowych i ruchowych – a także z wykorzystaniem tych informacji w planowaniu i realizacji działań. W rezultacie mogą doświadczać trudności w interakcjach społecznych, deficytów w planowaniu motorycznym oraz problemów z koncentracją.

Z opisu tego wynika, że nieprawidłowości w przetwarzaniu sensorycznym potrafią wpływać na wiele obszarów życia dziecka. Skierowanie do doświadczonego terapeuty SI pomaga uporać się z przynajmniej częścią trudności: dziecku łatwiej jest przetwarzać bodźce zmysłowe, nawiązywać relacje społeczne, a także rośnie jego samopoczucie i wiara we własne siły. Więcej o tej metodzie piszemy na stronie poświęconej integracji sensorycznej.

Kiedy zgłosić się do specjalisty

Drodzy Rodzice, tym artykułem chcemy przede wszystkim wskazać Państwu kierunek i pokazać dostępne możliwości. Pojedynczy niepokojący sygnał często nie oznacza niczego poważnego – znaczenie ma jego nasilenie, trwałość, to, czy pojawia się w więcej niż jednym miejscu (np. w domu i w przedszkolu) oraz jak wpływa na codzienne funkcjonowanie dziecka. Warto działać spokojnie, ale nie odkładać konsultacji na później, bo wczesne wsparcie daje najlepsze efekty.

Psycholodzy, logopedzi, pedagodzy i terapeuci integracji sensorycznej – po omówieniu Państwa obserwacji – dobiorą odpowiednią terapię, przekażą zalecenia i wesprą całą rodzinę, dając dziecku szansę na wejście w życie szkolne jak najlepiej przygotowanym. W Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej „Przystań” na warszawskiej Białołęce (Tarchomin) zespół specjalistów pomaga przyjrzeć się rozwojowi dziecka w wieku przedszkolnym i zaplanować ewentualne wsparcie. Jeśli mają Państwo wątpliwości, zapraszamy do kontaktu – bez presji, na spokojną rozmowę.

Najczęściej zadawane pytania

W jakim wieku dziecko powinno mówić pełnymi zdaniami?

Przyjmuje się, że prawidłowo rozwijający się trzylatek powinien już mówić i konstruować zdania, a rozumienie mowy z każdym miesiącem staje się coraz lepsze. Jeśli mowa dziecka wyraźnie odbiega od rówieśników, jest trudna do zrozumienia lub rozwija się z opóźnieniem, warto skonsultować się z logopedą – im wcześniej, tym lepiej.

Jakie sygnały w rozwoju przedszkolaka powinny zaniepokoić rodzica?

Czujność warto zachować zwłaszcza wtedy, gdy rozwój przebiega nieharmonijnie – dziecko wyraźnie odstaje w jednym lub kilku obszarach (mowa, motoryka, percepcja, emocje), a trudności są nasilone, utrzymują się w czasie i pojawiają w różnych sytuacjach. Pojedynczy, przejściowy objaw zwykle nie jest powodem do niepokoju.

Czy z trudności rozwojowych dziecko po prostu wyrasta?

Część przejściowych trudności rzeczywiście ustępuje wraz z dojrzewaniem, jednak nie zawsze warto na to liczyć. Wiele obszarów – jak percepcja, motoryka czy mowa – najlepiej wspierać właśnie w wieku przedszkolnym, zanim dziecko rozpocznie naukę czytania i pisania. Wczesna obserwacja i ewentualna diagnoza pozwalają zadziałać w najkorzystniejszym momencie.

Do jakiego specjalisty zgłosić się z dzieckiem w wieku przedszkolnym?

To zależy od obszaru trudności: mową zajmuje się logopeda, sferą emocjonalną i poznawczą – psycholog dziecięcy, a trudnościami z przetwarzaniem bodźców – terapeuta integracji sensorycznej. Jeśli nie mają Państwo pewności, od czego zacząć, dobrym pierwszym krokiem jest konsultacja w poradni psychologiczno-pedagogicznej, gdzie specjaliści pomogą ukierunkować dalsze działania.

Literatura

L. Marszałek, Wiek przedszkolny. Rozwój i zaburzenia. · L. Marszałek, B. Moraczewska, Trudności rozwojowe wieku przedszkolnego. Istota, diagnoza, terapia, Wydawnictwo Uczelniane Bałtyckiej Wyższej Szkoły Humanistycznej, Koszalin 2009. · K. Skarbek, I. Wrońska, Diagnoza i wspomaganie rozwoju psychoruchowego dziecka w wieku przedszkolnym. · J. Cieszyńska, M. Korendo, Wczesna interwencja terapeutyczna, Wydawnictwo Edukacyjne, Kraków 2017. · K. Gruber, A. Darowska, Rodzaje zaburzeń artykulacji, w: E. Skorek (red.), Terapia pedagogiczna, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2005, t. 1. · A. Wentrych, Zanim wkroczy specjalista…, CEBP, Kraków 2016. · M. Brodacka, Elementy terapii ręki w przedszkolu, w: Z. Palak, M. Wójcik (red.), Terapia pedagogiczna dzieci ze specjalnymi potrzebami rozwojowymi i edukacyjnymi, UMCS, Lublin 2016. · L. A. Reddy, Rozwijanie umiejętności społecznych dziecka, PWN, Warszawa 2015. · C. S. Kranowitz, Nie-zgrane dziecko. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego – diagnoza i postępowanie, Harmonia, Gdańsk 2012.