Metka w koszulce „gryzie”, skarpetki „uwierają”, a poranne ubieranie kończy się płaczem. Na urodzinach kolegi dziecko zatyka uszy i chowa się pod stołem. Albo odwrotnie: nie usiedzi ani minuty, skacze z kanapy, wpada na ludzi, przytula za mocno i zdaje się w ogóle nie czuć bólu, kiedy się przewróci. Rodzina mówi: „rozpieszczony”, „przewrażliwiony”, „wyrośnie”.

Takie zachowania nie muszą być kaprysem ani efektem wychowania. Czasem są sygnałem, że układ nerwowy dziecka inaczej odbiera i porządkuje bodźce. Wyjaśniamy, czym są zaburzenia integracji sensorycznej, jakie objawy warto obserwować i jak wygląda diagnoza.

Czym jest integracja sensoryczna

Integracja sensoryczna (w skrócie SI) to sposób, w jaki mózg odbiera informacje ze zmysłów, porządkuje je i wykorzystuje, żeby odpowiednio zareagować. Dzieje się to automatycznie. Dzięki temu siedzimy prosto na krześle, nie przewracamy się na nierównym chodniku, po kilku minutach przestajemy czuć ubranie na skórze i potrafimy skupić się na rozmowie w gwarnym pomieszczeniu.

Oprócz pięciu znanych zmysłów ogromne znaczenie mają dwa mniej znane:

• zmysł przedsionkowy, czyli zmysł równowagi – informuje o ruchu, położeniu głowy i działaniu grawitacji;
• czucie głębokie (propriocepcja) – mówi mózgowi, gdzie znajdują się poszczególne części ciała i z jaką siłą pracują mięśnie.

Gdy przetwarzanie bodźców nie przebiega płynnie, mówimy o zaburzeniach integracji sensorycznej, nazywanych też zaburzeniami przetwarzania sensorycznego. To nie choroba ani wada charakteru, tylko opis tego, jak dziecko odbiera świat – i wskazówka, jakiego wsparcia potrzebuje. Warto wiedzieć, że to pojęcie używane przez terapeutów, a nie rozpoznanie medyczne – nie ma go w klasyfikacjach chorób. Diagnoza SI opisuje, jak dziecko przetwarza bodźce, i pomaga zaplanować wsparcie. Podobne trudności mogą jednak towarzyszyć np. ADHD, spektrum autyzmu, zaburzeniom koordynacji ruchowej czy lękowi, dlatego przy szerszych trudnościach terapeuta może zalecić konsultację psychologa lub lekarza.

Objawy zaburzeń integracji sensorycznej

Trudności sensoryczne mogą przybierać różne, czasem zupełnie przeciwne formy. U jednego dziecka widać nadwrażliwość, u innego podwrażliwość, a bywa, że u tego samego dziecka w różnych zmysłach pojawia się jedno i drugie.

Nadwrażliwość – bodźców jest za dużo

• źle znosi metki, szwy w skarpetkach i niektóre materiały, protestuje przy ubieraniu;
• nie lubi mycia głowy, obcinania paznokci i włosów, czesania;
• zatyka uszy przy odkurzaczu, suszarce do włosów i w głośnych miejscach;
• unika brudzenia rąk piaskiem, farbami czy plasteliną;
• je tylko kilka produktów o określonej konsystencji;
• boi się huśtawek, karuzeli i zjeżdżalni, niechętnie odrywa stopy od ziemi;
• szybko się męczy i „wybucha” w miejscach pełnych bodźców, np. w centrum handlowym.

Podwrażliwość i poszukiwanie mocnych wrażeń

• jest ciągle w ruchu: skacze, kręci się, buja, wspina;
• uwielbia mocne wrażenia: kręcenie się w kółko, upadki, zderzenia;
• przytula, popycha lub chwyta z dużą, często za dużą siłą;
• słabo reaguje na ból, nie zauważa brudnej buzi czy mokrego ubrania;
• wkłada przedmioty do ust także w wieku, w którym dzieci zwykle już tego nie robią;
• mówi bardzo głośno i lubi hałas.

Trudności z ruchem i planowaniem ruchu

• jest niezgrabne, często się potyka, wpada na meble i ludzi;
• ma kłopot z nauką jazdy na rowerze, łapaniem piłki czy skakaniem na jednej nodze;
• trudno mu zapiąć guziki, zawiązać buty, posługiwać się nożyczkami i kredką;
• przy stole „przelewa się” przez krzesło, podpiera głowę i szybko męczy się siedzeniem.

Emocje i zachowanie

Ciągłe przeciążenie albo niedobór bodźców wpływa na nastrój. Dziecko może być drażliwe, trudno mu się uspokoić, zasnąć i skupić, źle znosi zmiany i nowe sytuacje. Z zewnątrz wygląda to jak „trudny charakter”, a w rzeczywistości bywa sposobem radzenia sobie z nadmiarem lub niedoborem wrażeń.

Wrażliwość czy zaburzenie – kiedy się zaniepokoić

Każdy z nas ma swoje sensoryczne upodobania. Jedni nie znoszą wełnianych swetrów, inni lubią głośną muzykę. To nie powód do diagnozy. Warto skonsultować się ze specjalistą, gdy:

• trudności są nasilone i pojawiają się codziennie, a nie tylko wtedy, gdy dziecko jest zmęczone lub chore;
• dotyczą kilku obszarów naraz, np. ubierania, jedzenia, ruchu i reakcji na hałas;
• utrudniają codzienne czynności: ubieranie, mycie, posiłki, zabawę z rówieśnikami czy pobyt w przedszkolu;
• dziecko wyraźnie odstaje ruchowo od rówieśników;
• reakcje emocjonalne są niewspółmierne do sytuacji i trudno je wyciszyć.

Trudności sensoryczne często idą w parze z innymi wyzwaniami rozwojowymi, np. z ADHD czy spektrum autyzmu, ale mogą też występować samodzielnie. Warto też odróżnić je od wysokiej wrażliwości, która jest cechą temperamentu, a nie zaburzeniem – więcej przeczytasz w artykule o dziecku wysoko wrażliwym. Jeśli trudności sensoryczne dotyczą głównie jedzenia, zajrzyj też do tekstu o wybiórczości pokarmowej.

Jak wygląda diagnoza integracji sensorycznej

Diagnozę prowadzi terapeuta integracji sensorycznej. Zwykle obejmuje ona kilka spotkań:

• wywiad z rodzicem – o rozwoju dziecka, codziennych trudnościach i jego sensorycznych upodobaniach;
• spotkania z dzieckiem w sali SI – obserwacja kliniczna i próby, które dla dziecka wyglądają jak zabawa ruchowa: huśtanie, skakanie, zadania na równowagę i dotyk;
• opinia i omówienie wyników – co jest mocną stroną dziecka, gdzie potrzebuje wsparcia i czy wskazana jest terapia.

Dziecka nie trzeba w specjalny sposób przygotowywać. Wystarczy, że będzie wypoczęte i w wygodnym ubraniu, w którym może swobodnie się ruszać. Jeśli masz opinie z przedszkola, szkoły lub od innych specjalistów, zabierz je na pierwsze spotkanie.

Na czym polega terapia SI

Terapia odbywa się w sali wyposażonej w podwieszane huśtawki, platformy, trampoliny i materiały o różnych fakturach. Dla dziecka to zabawa, a dla terapeuty – starannie dobrane aktywności, które mają pomóc dziecku lepiej radzić sobie z bodźcami. Postępy terapeuta na bieżąco omawia z rodzicami. Spotkania odbywają się zwykle raz lub dwa razy w tygodniu. Terapeuta przygotowuje też tzw. dietę sensoryczną, czyli zestaw prostych aktywności do wykonywania w domu między zajęciami.

Co możesz zrobić w domu

To wsparcie, a nie zamiennik diagnozy i terapii:

• Obserwuj i notuj. Zapisuj, w jakich sytuacjach dziecko się przeciąża, a co mu pomaga się uspokoić. To bardzo cenne informacje dla terapeuty.
• Nie zmuszaj, tylko oswajaj. Przy nadwrażliwości pozwól dziecku samodzielnie dotykać nowych faktur, zaczynając od tych, które już akceptuje.
• Ułatw poranki. Ubrania bez metek, z miękkich materiałów, przygotowane wieczorem razem z dzieckiem, potrafią zakończyć codzienną walkę.
• Daj okazję do ruchu. Plac zabaw, wspinanie, przepychanie, noszenie cięższych rzeczy (np. siatki z zakupami) często pomagają dziecku się wyciszyć.
• Urządź kącik wyciszenia. Miejsce z kocem, poduszkami i przyciemnionym światłem, w którym dziecko może odpocząć od bodźców.
• Uprzedzaj o trudnych sytuacjach. Powiedz wcześniej, że w sklepie będzie głośno, i ustalcie, co dziecko może zrobić, gdy poczuje się przytłoczone.
• Bawcie się sensorycznie w tempie dziecka. Masa solna, piasek kinetyczny, malowanie palcami, a pod stałym okiem dorosłego także miska z grochem – bez presji i bez zmuszania. Jeśli dziecko wkłada przedmioty do ust, zrezygnuj z drobnych elementów, takich jak groch czy fasola.

Aktywności dobrane bez oceny specjalisty mogą nie trafić w potrzeby dziecka. Na przykład dziecku nadwrażliwemu na ruch intensywne huśtanie może bardziej zaszkodzić niż pomóc. Dlatego domowe zabawy najlepiej ustalić z terapeutą.

Wsparcie w Poradni Przystań

Jeśli rozpoznajesz u swojego dziecka wiele z opisanych sygnałów, warto przyjrzeć się im z bliska. W Poradni Przystań na warszawskiej Białołęce prowadzimy diagnozę i terapię integracji sensorycznej dla dzieci od ok. 2.–3. roku życia. Pełna diagnoza to zazwyczaj trzy spotkania, a skierowanie od lekarza nie jest potrzebne. Szczegóły znajdziesz na stronie integracji sensorycznej. Jeśli trudności z ruchem wpływają na pisanie, przeczytaj też artykuł o dysgrafii u dziecka.