Telefon ze szkoły: córka na przerwie nie mogła złapać tchu, mówiła, że serce jej wali i że zaraz zemdleje. Lekarz po badaniach mówi, że wszystko jest w porządku. Tydzień później podobna sytuacja w autobusie. Od tamtej pory nie chce jeździć komunikacją i coraz częściej prosi, żeby zostać w domu.

Ataki paniki potrafią przestraszyć i nastolatka, i rodzica. Dobra wiadomość jest taka, że z lękiem, także bardzo silnym, można sobie poradzić przy wsparciu specjalistów. Wyjaśniamy, jak rozpoznać atak paniki i nasilony lęk, jak pomóc dziecku w trudnej chwili i kiedy szukać pomocy.

Kiedy lęk przestaje być zwykłym stresem

Lęk to naturalna reakcja na zagrożenie. W rozsądnej dawce pomaga, bo mobilizuje przed sprawdzianem czy występem. Nastolatki mają wiele powodów do stresu: szkołę, oceny, relacje z rówieśnikami, wygląd, przyszłość. Warto się zaniepokoić, gdy lęk:

• jest bardzo silny i nieproporcjonalny do sytuacji;
• utrzymuje się tygodniami lub miesiącami;
• sprawia, że nastolatek unika coraz większej liczby sytuacji: szkoły, spotkań, wyjść z domu, odpowiadania na lekcji;
• utrudnia naukę, sen i relacje.

Lęk może przybierać różne formy. Niektórzy nastolatkowie ciągle się zamartwiają, np. o oceny, zdrowie czy przyszłość, i nie potrafią przestać. Inni bardzo boją się oceny ze strony rówieśników i unikają sytuacji, w których mogą zostać zauważeni. U jeszcze innych pojawiają się nagłe ataki paniki.

Jak wygląda atak paniki

Atak paniki to nagły napad bardzo silnego lęku, który narasta w ciągu kilku minut. Może pojawić się w konkretnej sytuacji albo zupełnie niespodziewanie, nawet w spokojnym momencie. Typowe objawy to:

• kołatanie serca, przyspieszony oddech, uczucie duszności;
• ucisk w klatce piersiowej;
• zawroty głowy, drżenie, pocenie się, uderzenia gorąca lub zimna;
• mdłości, mrowienie rąk;
• poczucie nierealności, jakby wszystko działo się „za szybą”;
• silny strach przed śmiercią, omdleniem, utratą kontroli albo „zwariowaniem”.

Po osiągnięciu szczytu atak stopniowo słabnie. Dla osoby, która go przeżywa, jest to jednak bardzo przerażające doświadczenie i często zostawia po sobie lęk przed kolejnym atakiem.

Objawy ataku paniki mogą przypominać problemy z sercem, oddychaniem lub inne dolegliwości. Jeśli pojawiły się po raz pierwszy albo masz wątpliwości, skonsultuj je z lekarzem. W razie silnego bólu w klatce piersiowej, utraty przytomności lub poważnej duszności dzwoń pod numer alarmowy 112.

Jak pomóc nastolatkowi w trakcie ataku paniki

• Zachowaj spokój i bądź obok. Twój spokój pomaga dziecku się uspokoić.
• Mów krótko i łagodnie. Jeśli lekarz wykluczył już inne przyczyny podobnych objawów, możesz powiedzieć: „To atak paniki. Jest bardzo nieprzyjemny, ale minie. Jestem przy tobie”.
• Pomóż zwolnić oddech. Spokojny wdech nosem i dłuższy, powolny wydech. Możecie oddychać razem.
• Pomóż wrócić do „tu i teraz”. Poproś, żeby nastolatek nazwał kilka rzeczy, które widzi, słyszy albo czuje pod palcami.
• Nie mów „uspokój się” ani „przesadzasz”. Nastolatek nie wybiera tego, co czuje.
• Nie zasypuj pytaniami. Na rozmowę przyjdzie czas, gdy atak minie.

Dlaczego unikanie nie pomaga

Naturalną reakcją jest unikanie miejsc i sytuacji, w których pojawił się lęk. Na krótką metę przynosi to ulgę, ale z czasem lęk zwykle się wzmacnia, a lista „zakazanych” sytuacji rośnie. Nie chodzi jednak o to, żeby zmuszać nastolatka do konfrontacji na siłę. Powrót do unikanych sytuacji najlepiej planować małymi krokami, z pomocą specjalisty. Jeśli lęk dotyczy głównie szkoły, przeczytaj też artykuł o lęku szkolnym.

Kiedy szukać pomocy specjalisty

Warto zgłosić się do psychologa, gdy:

• ataki paniki się powtarzają albo nastolatek żyje w ciągłym strachu przed kolejnym;
• lęk sprawia, że opuszcza szkołę, rezygnuje ze spotkań lub pasji;
• trudności trwają kilka tygodni i nie słabną;
• pojawiają się kłopoty ze snem, ciągłe napięcie albo bóle brzucha czy głowy, dla których lekarz nie znalazł przyczyny;
• obok lęku widzisz obniżony nastrój, wycofanie lub poczucie beznadziei – wtedy przeczytaj też artykuł o depresji u nastolatka.

Jeśli nastolatek mówi o śmierci, o tym, że nie chce żyć, albo się okalecza, nie czekaj na planową wizytę. Pilnie skontaktuj się z lekarzem psychiatrą lub zgłoś się do izby przyjęć szpitala z oddziałem psychiatrii dzieci i młodzieży, a w sytuacji bezpośredniego zagrożenia dzwoń pod 112.

Podstawową formą pomocy przy nasilonym lęku jest psychoterapia. Nastolatek uczy się rozumieć, jak działa lęk, rozpoznawać jego pierwsze sygnały i stopniowo wracać do sytuacji, których unikał. Przy bardzo nasilonych objawach potrzebna bywa też konsultacja lekarza psychiatry dzieci i młodzieży. Decyzję o ewentualnym leczeniu farmakologicznym zawsze podejmuje lekarz.

Co możesz zrobić na co dzień

To wsparcie, a nie zamiennik pomocy specjalisty:

• Rozmawiaj o lęku bez oceniania. Nazwij to, co widzisz, i zapytaj, jak możesz pomóc.
• Traktuj objawy poważnie, ale nie dramatyzuj. Twoja reakcja jest dla dziecka ważną wskazówką.
• Dbaj o sen i rytm dnia. Niewyspanie wyraźnie nasila napięcie.
• Zwróć uwagę na kofeinę. Kawa i napoje energetyczne mogą nasilać kołatanie serca i niepokój.
• Zachęcaj do ruchu. Aktywność fizyczna pomaga rozładować napięcie.
• Doceniaj małe kroki. Na przykład: „pojechałaś dziś autobusem, mimo że się bałaś”.
• Porozmawiaj ze szkołą. Wychowawca, pedagog lub psycholog szkolny mogą pomóc ustalić plan na trudne momenty, np. miejsce, do którego można na chwilę wyjść.
• Zadbaj o siebie. Spokojny rodzic to dla nastolatka ważne oparcie.

Wsparcie w Poradni Przystań

Jeśli lęk utrudnia twojemu dziecku codzienne życie, nie musisz czekać, aż „samo przejdzie”. W Poradni Przystań na warszawskiej Białołęce psycholodzy i psychoterapeuci pracują z nastolatkami i wspierają ich rodziców. Pierwsze spotkanie zwykle odbywa się z rodzicami, bez nastolatka, żeby można było spokojnie opowiedzieć o tym, co niepokoi. Więcej przeczytasz na stronach psychologa dla młodzieży i psychoterapii. Jeśli nastolatek potrzebuje pilnej rozmowy, całodobowo działa bezpłatny telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111.