„Ryba” brzmi jak „lyba”, a „szafa” jak „safa”. U trzylatka to urocze, ale przy pięciolatku, a już na pewno przy sześciolatku, zaczynasz się zastanawiać: czekać, aż samo przejdzie, czy zapisać do logopedy? Rodzice słyszą sprzeczne rady: „wyrośnie”, „ćwiczcie w domu”, „za wcześnie na logopedę”.

Sprawdźmy, jak to wygląda naprawdę: co jest jeszcze normą, co powinno zaniepokoić i w jakim wieku warto działać.

Czym jest wada wymowy

Wada wymowy to nieprawidłowe wymawianie jednej lub kilku głosek, mimo że dziecko rozumie mowę i zna słowa. Nie ma związku z inteligencją ani z „rozpieszczaniem”. Najczęściej spotykane wady to:

• Seplenienie (sygmatyzm). Trudności z głoskami s, z, c, dz (syczące), sz, ż, cz, dż (szumiące) oraz ś, ź, ć, dź (ciszące). Może wyglądać na kilka sposobów: język wsuwa się między zęby (klasyczne seplenienie międzyzębowe), powietrze ucieka bokiem i mowa brzmi „chlupiąco” (seplenienie boczne), jedne głoski są zastępowane innymi (np. „safa” zamiast „szafa”) albo są pomijane.
• Rotacyzm. Kłopoty z głoską r: dziecko w ogóle jej nie wymawia, zastępuje ją głoską l lub j („lyba”, „jyba”) albo wymawia r z gardła.
• Kappacyzm i gammacyzm. Głoski k i g są zastępowane głoskami t i d („tot” zamiast „kot”).
• Lambdacyzm. Trudności z głoską l.

Normy wiekowe

Poniższe granice są orientacyjne, bo każde dziecko rozwija się we własnym tempie. Przyjmuje się, że:

• do około 3. roku życia dziecko opanowuje samogłoski oraz głoski takie jak p, b, m, t, d, n, k, g, f, w. Mowa może być niewyraźna dla obcych, ale bliscy ją rozumieją;
• do około 4. roku życia utrwalają się głoski ś, ź, ć, dź;
• do około 5. roku życia opanowywane są głoski syczące s, z, c, dz;
• do około 6. roku życia dziecko powinno wymawiać głoski szumiące sz, ż, cz, dż oraz r.

Zgodnie z tym przed pójściem do pierwszej klasy wymowa powinna być prawidłowa. Uproszczenia w wieku poniżej tych granic są zwykle w normie.

Kiedy iść do logopedy

Ogólna zasada brzmi: nie czekaj do pierwszej klasy. Dobrym momentem na pierwszą konsultację jest 3.–4. rok życia. Logopeda ocenia wtedy budowę aparatu mowy, słuch fonemowy i nawyki dziecka, co często kończy się zaleceniami i kontrolą za kilka miesięcy, a niekoniecznie od razu terapią. Terapię konkretnych głosek zaczyna się zwykle wtedy, gdy głoska powinna już być opanowana według norm wieku, a przy głosce r najczęściej około 5. roku życia, chyba że logopeda uzna inaczej.

Nie czekaj, jeśli zauważasz który z sygnałów:

• w wieku 3 lat obcy prawie nie rozumieją dziecka;
• dziecko wsuwa język między zęby przy mówieniu, ma stale otwartą buzię, ślini się w ciągu dnia, oddycha przez usta lub chrapie;
• powietrze ucieka bokiem, a mowa brzmi „chlupiąco”;
• po 5. roku życia dziecko wciąż zastępuje lub pomija wiele głosek;
• mowa się cofa albo przestaje się rozwijać;
• dziecko miewa częste zapalenia ucha albo podejrzewasz, że gorzej słyszy;
• masz poczucie, że coś jest nie tak.

A co z „wyrośnie”? Uproszczenia typowe dla wieku rzeczywiście często mijają samoistnie. Natomiast seplenienie międzyzębowe czy boczne oraz nieprawidłowe nawyki, takie jak oddychanie ustami czy „niemowlęce” połykanie, zwykle nie znikają same i mogą utrwalić się na lata.

Skąd się bierze wada wymowy

• Niska sprawność języka, warg i policzków.
• Nieprawidłowe ułożenie i napięcie języka, w tym skrócone wędzidełko podjęzykowe (fałdka pod językiem).
• Wady zgryzu, np. zgryz otwarty.
• Oddychanie ustami, przerost migdałka, częste katary.
• Obniżony słuch, także przemijający, np. po nawracających zapaleniach ucha z płynem.
• Długie ssanie kciuka lub smoczka, picie z butelki ze smoczkiem po 2.–3. roku życia.
• Naśladowanie „dziecięcej” mowy dorosłych lub starszego rodzeństwa.

Często przyczyn jest więcej niż jedna, dlatego logopeda czasem kieruje dziecko do laryngologa, audiologa lub ortodonty.

Jak wygląda wizyta u logopedy

Specjalista przeprowadza wywiad, obserwuje sposób mówienia, słuchania i oddychania, sprawdza budowę i sprawność aparatu mowy (język, wędzidełko, podniebienie, zgryz, ruchy warg i języka) oraz słuch fonemowy, czyli to, czy dziecko odróżnia podobne głoski, np. „sz” od „s”. Następnie prosi o powtórzenie głosek, sylab, słów i zdań, często w formie zabawy. Na koniec mówi, czy potrzebna jest terapia i jak może wyglądać. Warto zabrać krótkie nagranie tego, jak dziecko mówi w domu.

Co możesz zrobić w domu

• Powtórz poprawnie zamiast poprawiać. Gdy dziecko mówi „Mamo, safa!”, odpowiedz: „Tak, szafa. Ładna szafa”. Bez „powiedz jeszcze raz” i bez przepytywania.
• Nie ćwicz konkretnej głoski na własną rękę. Źle utrwalona artykulacja utrudnia późniejszą terapię, więc ćwiczenia głosek zostaw logopedzie.
• Ćwicz oddech i sprawność buzi w zabawie. Dmuchanie piórek, baniek i kuleczek przez słomkę, cmokanie, „lizanie” dżemu z górnej wargi, grymasy przed lustrem. Wystarczy kilka minut dziennie.
• Ćwicz słuch. Rymowanki, wyklaskiwanie sylab, zabawy „co to za dźwięk?”, szukanie słów zaczynających się na daną głoskę.
• Wspieraj żucie. Chrupiące i twardsze produkty (jabłko, marchewka, skórka chleba) wzmacniają mięśnie buzi lepiej niż same papki i miękkie jedzenie.
• Pożegnaj smoczek i butelkę ze smoczkiem. Ssanie kciuka warto omówić z logopedą, zwłaszcza po 3. roku życia.
• Zadbaj o oddychanie nosem. Przy częstych katarach, chrapaniu i oddychaniu ustami warto skonsultować dziecko z laryngologiem.
• Mów do dziecka wyraźnie i pełnymi zdaniami. Bez zdrobnień i „dziecięcej” mowy, a do tego czytaj codziennie.
• Nie wyśmiewaj i nie zwracaj uwagi przy innych. Dziecko, które wstydzi się swojej mowy, zaczyna mówić mniej.

Wsparcie w Poradni Przystań

Jeśli masz wątpliwości, czy wymowa dziecka rozwija się prawidłowo, nie musisz czekać na „odpowiedni moment”. W Poradni Przystań na warszawskiej Białołęce prowadzimy konsultacje i terapię logopedyczną dla dzieci, również dla najmłodszych. Więcej o naszej pracy znajdziesz na stronie logopedy, a przy trudnościach o złożonym podłożu neurologicznym na stronie neurologopedy. Jeśli dziecko dopiero zaczyna mówić lub mówi bardzo mało, zajrzyj też do artykułu o opóźnionym rozwoju mowy. Możesz też po prostu zadzwonić i opisać, co cię niepokoi. Wspólnie zastanowimy się nad kolejnym krokiem.