W zeszycie litery tańczą: raz wielkie, raz małe, wychodzą poza linię, zlewają się ze sobą. Dziecko mocno przyciska długopis, szybko męczy mu się ręka, a po kilku zdaniach narzeka, że boli. Nauczycielka pisze w uwagach: „proszę popracować nad estetyką pisma”. Ćwiczycie szlaczki i przepisywanie, ale zamiast poprawy jest tylko coraz więcej złości i łez.

Nieczytelne pismo często bierze się z pośpiechu albo braku wprawy. Czasem jednak za nim stoi dysgrafia, czyli specyficzna trudność, której nie da się „wyćwiczyć” samym przepisywaniem. Wyjaśniamy, jak ją rozpoznać i jak mądrze wspierać dziecko.

Czym jest dysgrafia

Dysgrafia to trudność w opanowaniu właściwego poziomu graficznego pisma. Mówiąc prościej: dziecko, mimo prawidłowego rozwoju intelektualnego i starań, pisze wyraźnie mniej czytelnie i wolniej niż rówieśnicy. Należy do grupy specyficznych trudności w uczeniu się, razem z dysleksją (trudności w czytaniu), dysortografią (trudności z ortografią) i dyskalkulią (trudności z matematyką). Często te trudności występują razem.

Dysgrafia nie wynika z lenistwa, niedbałości ani złego nauczania. Ma związek z tym, jak współpracują ze sobą ruch ręki, wzrok i planowanie ruchu.

Objawy dysgrafii

Wygląd pisma

• litery nierównej wielkości, różnie pochylone, niekształtne;
• wychodzenie poza linię, „falujące” wiersze;
• nierówne odstępy między literami i wyrazami;
• mylenie podobnych kształtów liter, pisanie ich w odwrotnym kierunku;
• pismo, które trudno odczytać nawet samemu dziecku.

Sposób pisania

• bardzo wolne pisanie albo pośpieszne i niestaranne;
• nieprawidłowy chwyt narzędzia pisarskiego, zbyt mocny lub zbyt słaby nacisk;
• szybkie męczenie się ręki, ból dłoni lub nadgarstka;
• nieprawidłowa postawa przy pisaniu, pochylanie się nisko nad kartką.

Wcześniejsze sygnały u przedszkolaka

• niechęć do rysowania, kolorowania i zabaw plastycznych;
• trudność z odwzorowaniem prostych kształtów, np. koła, krzyżyka, kwadratu;
• kłopoty z zapinaniem guzików, wiązaniem butów, posługiwaniem się nożyczkami.

Skąd się bierze dysgrafia

Przyczyny są złożone i często się nakładają. Mogą to być trudności z precyzją ruchów dłoni (tzw. małą motoryką), z koordynacją wzrokowo-ruchową, czyli współpracą oka i ręki, z napięciem mięśniowym, z planowaniem ruchu, a także z przetwarzaniem bodźców czuciowych. Znaczenie ma też lateralizacja, czyli dominacja jednej strony ciała. Często trudności te mają podłoże rozwojowe i występują rodzinnie.

Niestaranne pismo czy dysgrafia – jak odróżnić

• Staranność na żądanie. Dziecko, które pisze niestarannie z pośpiechu, potrafi pisać ładnie, gdy się skupi. Przy dysgrafii nawet duży wysiłek nie daje czytelnego pisma.
• Wysiłek i zmęczenie. Przy dysgrafii samo pisanie jest dla dziecka męczące i często bolesne.
• Trwałość. Trudności utrzymują się mimo ćwiczeń i regularnej nauki.
• Szerszy obraz. Często towarzyszą im trudności z rysowaniem, precyzyjnymi czynnościami, a także z ortografią czy czytaniem.

Jak wygląda diagnoza

Diagnoza specyficznych trudności w uczeniu się, w tym dysgrafii, jest prowadzona przez psychologa i pedagoga. Obejmuje wywiad z rodzicami, analizę zeszytów i prac dziecka, ocenę rozwoju intelektualnego, umiejętności pisania i czytania oraz sprawności ruchowej i koordynacji. Formalne rozpoznanie specyficznych trudności w uczeniu się stawia się zwykle dopiero pod koniec edukacji wczesnoszkolnej, ale wcześniejsze sygnały pozwalają określić tzw. ryzyko dysgrafii i od razu rozpocząć wsparcie. Nie warto czekać na „papier”, żeby zacząć pomagać.

Czasem przydatna jest też konsultacja fizjoterapeuty lub terapeuty integracji sensorycznej, jeśli za trudnościami stoją problemy z napięciem mięśniowym, postawą czy przetwarzaniem bodźców.

Co możesz zrobić w domu

To wsparcie, a nie zamiennik diagnozy i terapii:

• Ćwicz dłonie w zabawie, nie tylko w zeszycie. Lepienie z plasteliny, ciastoliny i masy solnej, nawlekanie koralików, klocki, wycinanie, zabawy klamerkami.
• Rysujcie na dużych powierzchniach. Kreda na chodniku, flamastry na dużym arkuszu papieru, malowanie palcami. Duże ruchy przygotowują do małych.
• Zadbaj o prawidłowy chwyt. Trójkątne kredki i nakładki na ołówek ułatwiają poprawne trzymanie narzędzia.
• Dopasuj stanowisko. Krzesło i biurko na odpowiedniej wysokości, stopy oparte o podłogę, dobre światło.
• Stawiaj na jakość, nie ilość. Kilka zdań napisanych spokojnie daje więcej niż strona przepisana w złości.
• Rób przerwy na rozruszanie dłoni. Potrząsanie, zaciskanie i rozluźnianie pięści, „pianino” palcami.
• Nie krytykuj pisma przy innych. Doceniaj treść i wysiłek, a nie tylko wygląd liter.
• Porozmawiaj z nauczycielem. Czasem pomocne są dostosowania, np. więcej czasu na pisanie czy ocenianie treści, a nie estetyki.

Wsparcie w Poradni Przystań

Jeśli pisanie jest dla twojego dziecka źródłem codziennej frustracji i zmęczenia, warto przyjrzeć się temu z pomocą specjalistów. W Poradni Przystań na warszawskiej Białołęce pomagamy zrozumieć, co stoi za trudnościami dziecka, łącząc perspektywę psychologa z pracą nad sprawnością ruchową i przetwarzaniem bodźców. Więcej informacji znajdziesz na stronie oferty psychologa oraz na stronie integracji sensorycznej. Jeśli pisaniu towarzyszą trudności w czytaniu, przeczytaj też artykuł o wczesnych sygnałach dysleksji.