Twoje dziecko jest pogodne, zdrowe, uwielbia układać klocki. A jednak coś nie daje ci spokoju. Rzadko odwraca się, gdy wołasz je po imieniu. Nie pokazuje palcem samolotu na niebie. Rówieśnicy z placu zabaw mówią już pierwsze słowa, a ono wciąż milczy. Znajomi uspokajają: „chłopcy mówią później”, „każde dziecko rozwija się w swoim tempie”. Może mają rację, a może warto to sprawdzić.

Ten tekst nie służy do stawiania diagnozy na odległość. Ma pomóc ci zrozumieć, na które sygnały warto zwrócić uwagę i co zrobić, jeśli coś cię niepokoi. Jedno jest ważne od początku: autyzm nie jest winą rodziców ani skutkiem wychowania.

Czym jest spektrum autyzmu

Spektrum autyzmu to odmienny sposób rozwoju i funkcjonowania układu nerwowego. Wpływa przede wszystkim na komunikację, relacje z innymi ludźmi oraz sposób przetwarzania bodźców, a także wiąże się z powtarzalnymi zachowaniami i zainteresowaniami. Słowo „spektrum” oznacza ogromną różnorodność: dwoje dzieci z tą samą diagnozą może funkcjonować zupełnie inaczej. Część dzieci mówi płynnie, inne nie mówią wcale, niektóre potrzebują dużego wsparcia na co dzień, inne niewielkiego.

Autyzm ma podłoże przede wszystkim genetyczne i rozwojowe. Nie powodują go szczepienia, oglądanie bajek ani „chłodne” wychowanie. Warto to powiedzieć wprost, bo wielu rodziców niepotrzebnie obwinia się latami.

Wczesne objawy autyzmu – na co zwrócić uwagę

Pierwsze sygnały często widać już przed 2. rokiem życia. Najczęściej dotyczą nie samej mowy, ale sposobu nawiązywania kontaktu i dzielenia uwagi z drugą osobą.

Kontakt i relacje

• Rzadki lub krótki kontakt wzrokowy, szczególnie podczas zabawy i rozmowy.
• Brak reakcji na własne imię około 12. miesiąca życia, choć dziecko słyszy inne dźwięki, np. szelest opakowania.
• Rzadki społeczny uśmiech, czyli uśmiech w odpowiedzi na uśmiech dorosłego.
• Brak wskazywania palcem, aby coś pokazać („zobacz, piesek!”), i przynoszenia rzeczy, żeby się nimi podzielić.
• Rzadkie spoglądanie tam, gdzie patrzy lub wskazuje dorosły.
• Małe zainteresowanie zabawami typu „a kuku” czy naśladowaniem gestów, np. machania „pa, pa”.

Mowa i komunikacja

• Brak gaworzenia lub gestów (machania, pokazywania) około 12. miesiąca życia.
• Brak pojedynczych słów około 16. miesiąca życia.
• Brak spontanicznych dwuwyrazowych wypowiedzi (np. „mama daj”) około 24. miesiąca życia. Chodzi o zdania własne, a nie tylko powtarzane.
• Powtarzanie usłyszanych słów lub fragmentów bajek bez związku z sytuacją (tzw. echolalia).
• Prowadzenie dorosłego za rękę do przedmiotu zamiast pokazywania go lub proszenia.

Zabawa, zachowanie i zmysły

• Nietypowa zabawa, np. układanie przedmiotów w rzędy, kręcenie kółkami samochodu zamiast jeżdżenia nim.
• Powtarzalne ruchy, np. machanie rękami, kołysanie się, chodzenie na palcach.
• Silne przywiązanie do rutyny i gwałtowna reakcja na drobne zmiany.
• Bardzo silne lub bardzo słabe reakcje na dźwięki, dotyk, zapachy czy konsystencje jedzenia.
• Intensywne zainteresowanie wąskim tematem lub jednym przedmiotem.

Kiedy się niepokoić

Pojedyncza cecha z tej listy nie oznacza autyzmu. Wiele dzieci lubi układać klocki w rzędy, chodzi na palcach czy mówi później, a rozwija się prawidłowo. Specjaliści zwracają uwagę na to, czy kilka sygnałów występuje razem i utrzymuje się w czasie, szczególnie w obszarze kontaktu i komunikacji.

Jest jednak jeden sygnał, przy którym nie warto czekać: utrata wcześniej nabytych umiejętności w dowolnym wieku. Jeśli dziecko mówiło słowa i przestało, przestało reagować na imię albo wycofało się z kontaktu, skonsultuj to jak najszybciej ze specjalistą.

Jak wygląda diagnoza

Diagnozę spektrum autyzmu można postawić rzetelnie już u około dwuletniego dziecka, choć u części dzieci wymaga ona dłuższej obserwacji. Proces zwykle obejmuje:

• Szczegółowy wywiad z rodzicami o rozwoju dziecka od urodzenia.
• Obserwację dziecka w zabawie, często z użyciem standaryzowanych narzędzi diagnostycznych, czyli specjalnie przygotowanych zadań i zabaw.
• Ocenę rozwoju mowy, ruchu i funkcjonowania poznawczego.
• Konsultacje dodatkowe, np. badanie słuchu czy konsultację neurologiczną, by wykluczyć inne przyczyny.

Formalne rozpoznanie stawia lekarz psychiatra dzieci i młodzieży, zwykle we współpracy z psychologiem. Przed diagnozą rodzice mogą też wypełnić kwestionariusz przesiewowy M-CHAT, przeznaczony dla dzieci w wieku od 16 do 30 miesięcy. To jednak tylko sygnał, czy warto pogłębić ocenę. Kwestionariusz nie stawia diagnozy.

Dlaczego warto nie czekać

Mózg małego dziecka rozwija się bardzo szybko i jest wtedy szczególnie otwarty na wsparcie. Wczesna pomoc, dopasowana do potrzeb dziecka, może realnie ułatwić rozwój komunikacji, relacji i samodzielności. Nawet jeśli po konsultacji okaże się, że dziecko rozwija się prawidłowo, zyskujesz spokój i konkretne wskazówki. Nie ma więc nic do stracenia, a wiele do zyskania.

Co możesz zrobić w domu

Poniższe wskazówki wspierają rozwój komunikacji każdego małego dziecka. To wsparcie, a nie zamiennik diagnozy i terapii:

• Bądź na poziomie oczu dziecka. Siadaj na podłodze, twarzą do niego, żeby łatwiej było nawiązać kontakt.
• Podążaj za jego zainteresowaniami. Włącz się w zabawę, którą dziecko wybrało, zamiast proponować własną.
• Nazywaj to, co robi. Krótko i prosto: „Klocek. Duży klocek. Bum!”.
• Zostawiaj przestrzeń na reakcję. Zatrzymaj się w zabawie i poczekaj, aż dziecko w jakiś sposób poprosi o ciąg dalszy: spojrzeniem, dźwiękiem, gestem.
• Baw się w proste zabawy naprzemienne, np. „a kuku”, turlanie piłki, łaskotki z zapowiedzią „zaraz cię złapię”.
• Ogranicz ekrany. Nie powodują autyzmu, ale zabierają czas na rozmowę i wspólną zabawę.
• Notuj obserwacje i nagrywaj krótkie filmy. To bardzo pomaga specjaliście podczas konsultacji.
• Zadbaj też o siebie. Niepokój o dziecko jest wyczerpujący. Rozmowa z kimś zaufanym albo ze specjalistą to nie słabość, tylko troska o całą rodzinę.

Wsparcie w Poradni Przystań

Jeśli coś w rozwoju twojego dziecka cię niepokoi, nie musisz czekać, aż „samo się wyjaśni”. W Poradni Przystań na warszawskiej Białołęce spokojnie przyjrzymy się rozwojowi dziecka, odpowiemy na twoje pytania i pomożemy zaplanować kolejne kroki, a w razie potrzeby prowadzimy terapię dzieci w spektrum autyzmu. Więcej informacji znajdziesz na stronie oferty psychologa. Jeśli twoje dziecko ma już diagnozę, zajrzyj do artykułu o tym, jak zrozumieć swoje dziecko w spektrum autyzmu. Możesz też po prostu zadzwonić i opowiedzieć, co zauważasz.