Od kilku miesięcy coś nie daje ci spokoju. Dwulatek nie odwraca się, gdy wołasz go po imieniu, a jednocześnie z drugiego pokoju słyszy szelest papierka po cukierku. Nie pokazuje palcem, mówi niewiele, za to potrafi długo układać samochodziki w idealnie równy rząd. Pediatra radzi poczekać, babcia mówi, że tata też późno zaczął mówić. A ty wieczorami czytasz w internecie o autyzmie i nie wiesz, czy martwisz się na zapas, czy to dobry moment, żeby coś zrobić.

Jeśli myślisz o diagnozie, to nie znaczy, że przesadzasz ani że „szukasz problemu”. Diagnoza to sposób, żeby uzyskać jasną odpowiedź – niezależnie od tego, jaka ona będzie. Wyjaśniamy, jak wygląda krok po kroku i czego możesz się spodziewać.

Czym jest spektrum autyzmu

Spektrum autyzmu (ASD) to inny niż typowy sposób rozwoju, który obejmuje dwa obszary: komunikację i relacje z innymi ludźmi oraz powtarzalne zachowania, silne przywiązanie do rutyny, bardzo wąskie lub intensywne zainteresowania i nietypowe reagowanie na bodźce. Słowo „spektrum” oznacza, że każde dziecko w spektrum jest inne: jedno nie mówi, drugie ma bogate słownictwo, ale nie rozumie żartów i trudno mu odczytać emocje rówieśników.

Autyzm nie jest skutkiem wychowania ani błędów rodziców. To cecha rozwoju, z którą dziecko może dobrze funkcjonować, jeśli otrzyma odpowiednie wsparcie – a właśnie po to jest diagnoza.

Kiedy warto zgłosić się na diagnozę

O tym, jakie sygnały mogą pojawić się u najmłodszych dzieci, piszemy szerzej w artykule o wczesnych objawach autyzmu. W skrócie: warto skonsultować się ze specjalistą, gdy dziecko:

• rzadko reaguje na swoje imię, choć słyszy inne dźwięki;
• rzadko nawiązuje kontakt wzrokowy i nie pokazuje palcem tego, co je interesuje;
• mówi mniej niż rówieśnicy, powtarza zasłyszane zdania albo traci słowa, które już znało;
• woli bawić się samo i nie dzieli się z dorosłym tym, co je cieszy;
• powtarza te same ruchy, np. macha rękami, kręci się, układa przedmioty w rzędy;
• bardzo źle znosi zmiany planu, hałas, określone ubrania lub jedzenie.

Pojedyncze zachowanie nie świadczy o autyzmie. Znaczenie ma to, czy sygnały się powtarzają, układają w całość i utrzymują przez dłuższy czas. Utrata wcześniej opanowanych umiejętności, np. słów, zawsze wymaga konsultacji bez czekania – najpierw u pediatry, który oceni, czy potrzebny jest neurolog dziecięcy, a równolegle u specjalistów od rozwoju dziecka.

Jeśli dziecko słabo reaguje na imię i mało mówi, warto też sprawdzić słuch. Badanie słuchu pozwala wykluczyć jedną z częstych przyczyn podobnych trudności.

Jak wygląda diagnoza autyzmu krok po kroku

Diagnoza autyzmu to nie jeden test, tylko proces złożony z kilku spotkań. Prowadzi go zespół specjalistów, a jego celem jest pełny obraz dziecka: trudności, ale też mocne strony.

1. Wywiad z rodzicami

Pierwsze spotkanie to rozmowa z rodzicami. Specjalista pyta o przebieg ciąży i porodu, rozwój w pierwszych latach życia, mowę, zabawę, sen, jedzenie i relacje z innymi. Nie ma tu złych odpowiedzi. Jeśli czegoś nie pamiętasz, to nic nie szkodzi – przydadzą się wtedy zdjęcia, nagrania i książeczka zdrowia dziecka. Na kolejne etapy, czyli obserwację i badanie ADOS-2, obecność dziecka jest niezbędna.

2. Obserwacja dziecka

Specjalista spotyka się z dzieckiem i obserwuje, jak się bawi, jak nawiązuje kontakt, jak reaguje na nowe miejsce i nową osobę. Dla dziecka to przede wszystkim zabawa.

3. Badanie narzędziami diagnostycznymi

Jednym z najdokładniejszych narzędzi do diagnozy autyzmu jest ADOS-2. To standaryzowana obserwacja: specjalista proponuje dziecku określone zabawy, np. z bańkami mydlanymi, klockami czy przyjęciem urodzinowym dla pluszaka, i według ściśle opisanych zasad ocenia, jak dziecko się komunikuje i nawiązuje kontakt. Wersję badania dobiera się do wieku i poziomu mowy dziecka. ADOS-2 można przeprowadzić już u dzieci od ok. 12. miesiąca życia, także u tych, które jeszcze nie mówią.

W zależności od potrzeb diagnoza może obejmować też ocenę rozwoju, mowy czy przetwarzania bodźców. Dzięki temu specjalista może odróżnić autyzm od innych trudności, które czasem wyglądają podobnie, np. opóźnionego rozwoju mowy, ADHD czy zaburzeń lękowych – albo zauważyć, że występują one razem z autyzmem.

4. Omówienie wyników i zalecenia

Na ostatnim spotkaniu specjalista omawia z rodzicami wyniki i przekazuje opinię na piśmie. Dowiesz się, czy obraz dziecka odpowiada spektrum autyzmu, jakie są jego mocne strony i jakie wsparcie jest teraz najważniejsze. To dobry moment na wszystkie pytania – również te, które wydają się drobne.

Jak przygotować siebie i dziecko

Dziecka nie trzeba do diagnozy uczyć ani ćwiczyć z nim zadań. Wręcz przeciwnie: najwięcej mówi jego naturalne zachowanie. Kilka rzeczy może jednak ułatwić cały proces:

• Zbierz dokumenty. Książeczka zdrowia, wyniki badań (np. słuchu), opinie z przedszkola, żłobka lub od innych specjalistów.
• Nagraj krótkie filmy. Zachowania, które cię niepokoją, nie zawsze pojawią się w gabinecie. Kilka nagrań z domu czy placu zabaw bardzo pomaga specjaliście.
• Zapisuj obserwacje. Kiedy pojawiły się pierwsze słowa, co dziecko lubi, czego unika, co je uspokaja. Notatki pomogą ci niczego nie pominąć w rozmowie.
• Zaplanuj dobrą porę. Jeśli możesz, wybierz termin, kiedy dziecko zwykle jest wypoczęte i najedzone. Weź ulubioną zabawkę lub przekąskę.
• Powiedz dziecku prosto, dokąd idziecie. Na przykład: „idziemy do pani, która ma dużo zabawek i będzie się z tobą bawić”.
• Spisz swoje pytania. W emocjach łatwo o nich zapomnieć.

Co dalej po diagnozie

Diagnoza nie zawsze kończy się rozpoznaniem autyzmu. Czasem okazuje się, że trudności mają inne źródło – i to też jest cenna informacja, bo pozwala dobrać właściwą pomoc. Jeśli obraz dziecka odpowiada spektrum autyzmu, kolejne kroki zwykle obejmują:

• plan wsparcia dopasowany do dziecka, np. terapię rozwijającą komunikację, zajęcia z logopedą, terapię integracji sensorycznej czy trening umiejętności społecznych;
• konsultację lekarską – rozpoznanie medyczne stawia lekarz, najczęściej psychiatra dzieci i młodzieży, który korzysta m.in. z wyników diagnozy psychologicznej;
• formalności w przedszkolu lub szkole – opinię o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju i orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wydają zespoły orzekające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych. Dziecko z takim orzeczeniem może też mieć odroczony obowiązek szkolny – piszemy o tym w artykule o odroczeniu obowiązku szkolnego. Więcej o różnicach między poradniami przeczytasz w artykule poradnia publiczna czy prywatna;
• wsparcie dla rodziców – psychoedukacja i rozmowa o tym, jak towarzyszyć dziecku na co dzień i jak zadbać o siebie.

Po diagnozie wielu rodziców czuje ulgę, smutek i niepokój jednocześnie. To naturalne. Pomocny może być artykuł o tym, jak zrozumieć swoje dziecko w spektrum autyzmu.

Diagnoza w Poradni Przystań

Jeśli zastanawiasz się, czy twoje dziecko potrzebuje diagnozy, możesz zacząć od konsultacji – nie musisz mieć pewności, żeby przyjść. W Poradni Przystań na warszawskiej Białołęce diagnozę autyzmu prowadzimy zespołowo, krok po kroku i bez pośpiechu, z wykorzystaniem badania ADOS-2. Po diagnozie pomagamy zaplanować dalsze wsparcie. Więcej informacji znajdziesz na stronie diagnozy autyzmu u dzieci.